Як вяскоўцы Салігоршчыны ў Сухой Мілі і Бярозаўцы вайну перажылі

Вёскі Бярозаўка і Сухая Міля на Салігоршчыне — сёстры па няшчасцю. Да вайны тут меліся школы, дзіцячыя садкі, амбулаторыі, крамы. Усё знішчыла вайна. Мясцовых жыхароў немцы расстралялі або спалілі жывымі. Ацалелі адзінкі… Дзякуючы ім вёскі адрадзіліся. Карэспандэнты «МП» адшукалі апошніх сведак тых страшных падзей.

Назвы Сухая Міля на карце ўжо не знайсці — адноўленую пасля знішчэння вёску назвалі Загор’е. Сюды мы і едзем ў госці да 86-гадовай Ніны Калінікаўны Серавокай.

Арыенцір — чырвоная зорка на фасадзе хаты.

Гаспадыня ў агародзе. Схаваўшыся ў халадку, яна выскубвае пустазелле з-пад гурочкаў. На наша прывітанне  ціха адказвае: “Праходзьце ў хату”. А сама тупае да калодзежа мыць рукі. Хадзіць бабулі цяжка — яна амаль не разгінае спіну, абапіраецца на кіёчак.

Ніна Калінікаўна прымае нас у невялікім пакойчыку. З мэблі тут толькі тэлевізар ды старэнькая канапа, акуратна засланая коўдрай. На сцяне некалькі чорна-белых фотаздымкаў. На самым вялікім, сямейным — сама Ніна Серавокая, яе маці, дзеткі і муж Іван Якаўлевіч, ужо нябожчык.

Менавіта яго заслугі перад Радзімай адзначаны “чырвонай зоркай”. А вось бацькі ні на адным здымку няма. Ніна Калінікаўна не памятае тату. У 1937 годзе яго рэпрэсіравалі, адправілі ў Сібір. Што з ім было далей — ніхто не ведае.

— Не бачыў татачка, як мы ад немцаў хаваліся, як яны нашу Сухую Мілю спапялілі дашчэнту, — цяжка ўздыхнуўшы, пачала жанчына. — Калі бацьку забіралі, мне чатыры гадкі споўнілася.

Пра вайну Ніначка ўпершыню пачула па радыё, але для малечы гэта было толькі незнаёмае слова. Сапраўдная вайна прыйшла ў Сухую Мілю восенню 1942 года. Мо па даносу, а мо разведка паведаміла — немцы дазналіся, што вяскоўцы дапамагаюць партызанам.

— Пад’ехала машына: з яе некалькі немцаў выскачылі, і адразу ў хату да суседа нашага, Якіма Кергета. А ён насамрэч з партызанамі вадзіўся: браў у іх коней, выкормліваў і назад аддаваў. Гітлераўцы вывелі яго на вуліцу, а самі стаяць, чакаюць, пакуль уся вёска збярэцца. Мы выйшлі. Фашысты абступілі Якіма, і давай палкамі біць. “Wo Guerillas, Wo Guerillas?” — крычаць. Гэта значыць “Дзе партызаны?” Якім у адказ: “У лесе шукай”. Тыя нібы ашалелі: білі па галаве, нагах, руках. Стары ляжаў у лужыне крыві і ўжо не варушыўся, а немцы ўсё малацілі па ім… Такі жах быў. Мы, малыя, не ведалі куды падзецца, каб толькі не бачыць, што робіцца, — голас Ніны Калінікаўны задрыжаў. Больш сямідзесяці гадоў мінула пасля вайны, аднак раны на сэрцы ніяк не загояцца.

…Назаўтра, 14 верасня 1942 года, немцы вярнуліся. Жанчын і малых дзяцей пазганялі ў адну хату, а мужчын і хлапцоў ва ўзросце 9 гадоў і старэй — у калгасны хлеў. Апошніх “сартавалі” па прынцыпу: дарослы — значыць, можа садзейнічаць партызанам. Пакінуўшы ахову, гітлераўцы паехалі ў суседнюю вёску Хадыку. Сухамільскія нявольнікі спадзяваліся, што гэта ненадоўга: ну, патрымаюць іх трохі, папужаюць, і адпусцяць. Але ў акупантаў былі свае планы.

— Жанчын і дзяцей пасадзілі ў машыну, павезлі на Старобін. Анік, мой старэйшы брат, застаўся ў тым хлеўчыку… Мы і падумаць не маглі, штó зробяць з мужчынамі. Калі з боку вёскі пачулі страляніну і ўбачылі густы чорны дым — усё зразумелі. Жанчыны пачалі галасіць, аплаквалі сваіх сыноў, гаспадароў, братоў, — баба Ніна заплюшчыла вочы. У тым катле згарэла 28 вяскоўцаў…

Над жанчынамі і дзецьмі гітлераўцы злітаваліся, патрымалі крыху і адпусцілі. У Сухую Мілю забаранілі вяртацца, інакш — смерць. Астанкі спаленых сухамільцаў пахавалі жыхары суседняга сяла. Знайсці “людзей” у попеле было складана: хіба што па металічных гузіках на шматках абгарэлага адзення.

Сухамільскія ўдовы разышліся, хто куды. Ніна Калінікаўна з мамай і братам паехалі да сваякоў у Старыя Цярушкі. Пасля вайны яны, як і многія іншыя жанчыны, вярнуліся дадому, на тую зямлю, дзе некалі стаяла Сухая Міля. Тут, на колішніх калгасных сотках, і пачалі будаваць новую вёску. Назвалі яе Загор’е — за гарой месцілася.

— Першы год людзі жылі ў зямлянках, мы дык з братам і мамкай скалацілі сабе хату памерам 3 на 4 метры, — распавядае баба Ніна. — Пасля калгас выдзяляў матэрыялы, інструменты, людзей. Працавалі дзень і ноч. Я пяць класаў скончыла, і таксама ў калгас пайшла: трэба ж было на жыццё зарабляць. На ўзрост тады не глядзелі… Вёска адрадзілася: мы павырасталі, павыходзілі замуж, пажаніліся, сваіх дзетак нарадзілі. Толькі яны ўжо нават не загорскія — мінчанамі многія сталі. Я сухамільскай нарадзілася — сухамільскай і памру.

Сваёй малой радзімай называе Сухую Мілю і Любоў Сямёнаўна Ахрамовіч, суседка Ніны Калінікаўны. Яны — апошнія сведкі тых страшных падзей, Любоў Сямёнаўна нарадзілася літаральна за два месяцы да трагедыі. Яна не бачыла, як ворагі сілком кінулі ў хлеў яе бацьку і старэйшага брата, студэнта мінскага медвучылішча. Яна не ведала, што фашысты хацелі спаліць і яе малодшага, 13-гадовага брата Мадэста — але ў апошнюю хвіліну чамусьці выпусцілі.

— Памятаю, як жылі ў зямлянцы: глыбокая яма, зверху прыкрытая саломай з пяском. Два гады ў зямлі прасядзелі. Недаядалі, мерзлі, але жаліцца было сорамна. Маці ў калгасе без выхадных працавала, з агарода амаль не вылазіла, каб нас з братам пракарміць, — дзеліцца ўспамінамі баба Люба. — Цяпер людзі добра жывуць, і дзяцей кідаюць, а нас маці выгадавала ў такім горы і галечы…

… Здаецца, пра ўсё ўжо пагаманілі, успомнілі пайменна ўсіх сухамільскіх пагарэльцаў, а бабулькі ніяк не адпускалі мяне. Пазней, ужо развітваючыся, я папрасіла прабачэння і за наш раптоўны візіт, і за тое, што  мусілі яны  ўспомніць 14-е верасня 1942 года. Але Ніна Калінікаўна нават не дала мне дагаварыць.

— Успамінаць мінулае не страшна — страшна, калі пра мінулае пачнуць забывацца. Не стане мяне, Любы: хто раскажа вам, маладым, пра трагедыю Сухой Мілі, хто нагадае, якой цаной заваявана Перамога? Пра гэта трэба казаць, каб заўжды памятаць і не дапусціць новай трагедыі. Мы памятаем, не забывайцеся і вы, — ціха сказала баба Ніна і зачыніла за мной брамку.

Едзем у другую вёску — Бярозаўку. Заходзім у хату да 88-гадовага Віктара Фёдаравіча Бялько. Гаспадар адразу папярэджвае: жонка Марыя нічога не чуе, з ёю пагаварыць не атрымаецца.

— Да таго ж яна за мяне на пяць гадоў маладзейшая, мала што памятае. Я за нас дваіх раскажу: і як палілі Бярозаўку, і як людзей расстрэльвалі, — Віктар Фёдаравіч насілу стрымлівае хваляванне. — Немцы люта ненавідзелі партызан, за сувязь з імі каралі смерцю. І да нас прыйшлі, бо ў мясцовых лясах народных мсціўцаў  бачылі. Раніцой 22 мая, гадзіны ў чатыры, чуем —  страляюць. Спачатку далёка, а потым зусім побач. Павыганялі нас, хто ў чым быў, на вуліцу, хаты аблілі бензінам — і чакалі, пакуць дагараць.

На гэтым акупанты не супакоіліся — сагналі мужыкоў на допыт. Цікавіла іх толькі адно: партызаны. Некалькі гадзін працягваліся здзекі, аднак бярозаўцы маўчалі.

— На наступны дзень вёску, ці тое, што ад яе засталося, узялі ў кальцо. Усіх сагналі ў цэнтр і прымусілі стаць на калені. З чатырох бакоў глядзелі на нас ствалы кулямётаў. Пачаўся адлік… Мы ведалі, што зараз будуць страляць, — працягвае Віктар Фёдаравіч. — Але яны наўмысна цягнулі час, і недарма. Мясцовы здраднік выдаў калгаснага рахункавода Цімафея Дзялендзіка. Немцы малацілі таго люта: білі палкамі, ланцугамі, а потым прымусілі капаць сабе магілу. У гэтай жа яме яго расстралялі, а нам, малым, загадалі засыпаць магілу зямлёй.

У жніўні 1942-га фашысты зноў прыйшлі ў Бярозаўку. Людзей сагналі ў часова пабудаваны хлеў і папярэдзілі: калі пачуюць хоць адзін партызанскі стрэл — падпаляць. Аднак партызанам паспелі перадаць гэтую ўмову, і ў той дзень было ціха. Вяскоўцаў адпусцілі.

… Бярозаўку адбудавалі даволі хутка. Раней, кажа Віктар Фёдаравіч, не было такога: тваё-маё. Працавалі талакой, дапамагалі адно аднаму. У 2004 годзе ў цэнтры вёскі паставілі гранітны помнік — у памяць аб загінулых жыхарах. Штогод 22 мая тут збіраецца шмат людзей: тыя, хто ведае пра зверствы фашыстаў па расказах, і тыя, хто бачыў іх уласнымі вачыма. Але Віктар Фёдаравіч стараецца бываць тут часцей: прыходзіць проста пастаяць і памаўчаць.

— Вакол шумяць дрэвы — здаецца, быццам мае землякі шэпчуцца. Мы не выбіралі сабе такую долю, яна выбрала нас. Беражыце мір, не дазваляйце, каб над вамі ляталі варожыя самалёты, — па-бацькоўску сказаў Віктар Фёдаравіч. — Не бачылі вы, дзеткі, вайны і, дасць Божа, ніколі не ўбачыце.

Галіна Наркевіч, фота Кацярына Сейнава

Рекомендации для Вас

Об авторе: redactor2

Добавить комментарий